Hoofdstuk 1
Zoroastrische ethiek en gereformeerde genadeleer

In de zoroastrische traditie is de mens moreel verantwoordelijk voor zijn plaats in de strijd tussen aša — waarheid en juiste orde — en de leugen. De keuze tussen goed en kwaad krijgt vorm in gedachten, woorden en daden. Die keuzes zijn niet bijkomstig: ze wegen mee in het oordeel over de ziel en haar uiteindelijke bestemming. Zo bezien is zaligheid niet slechts iets waarop men wacht of dat men ontvangt; zij wordt beoefend in een leven dat zich richt naar waarheid, rechtvaardigheid en het goede. De formule “goede gedachten, goede woorden, goede daden” vat dit ethische accent samen. www.iranicaonline.org

De Westminster Confessie legt het zwaartepunt anders. Zij belijdt dat Gods uitverkiezing niet berust op vooraf geziene geloofsdaden of goede werken, en dat de mens wordt gerechtvaardigd om Christus’ wil, door het geloof. Goede werken zijn volgens de Confessie geen grond of verdienste van de zaligheid, maar de vruchten en bewijzen van levend geloof. De Confessie werkt die leer uit in een context van theologische strijd met Rome: zij verwerpt onder meer de mis als herhaald offer en maakt een scherp onderscheid tussen rechtvaardiging en heiliging. www.wts.edu

Dit verschil raakt meerdere thema’s. In de zoroastrische traditie zijn geloofsbelijdenis en levenspraktijk nauw met elkaar verbonden: kiezen voor aša betekent waarheid doen en de leugen afwijzen. De menselijke keuze krijgt betekenis binnen de kosmische strijd tussen waarheid en leugen; de mens draagt verantwoordelijkheid voor zijn morele oriëntatie en draagt bij aan de uiteindelijke overwinning van het goede. In de Westminster Confessie ligt de eerste beweging bij Gods eeuwige uitverkiezing en genade. Het geloof ontvangt Christus; gehoorzaamheid en heiliging volgen als vrucht van Gods werk in de gelovige, maar vormen niet de grond waarop iemand gerechtvaardigd wordt. De tegenstelling is dus niet eenvoudig die tussen vrijheid en dwang: de Confessie stelt dat Gods besluit de menselijke wil niet met geweld opheft. Wel verschilt het zwaartepunt: de zoroastrische nadruk ligt op de morele keuze als bepalend voor iemands bestemming, terwijl de gereformeerde leer de zaligheid primair fundeert in Gods voorafgaande genade. www.iranicaonline.org

Ook de tegenstelling rond priesters, tempels en rituelen moet zorgvuldig worden geformuleerd. Het zoroastrisme kende priesters, rituelen en vuurtempels; de heilige vlam had religieuze en rituele betekenis en was niet slechts een metafoor voor persoonlijk geweten. De Westminster Confessie kent twee sacramenten — doop en avondmaal — die door bevoegde predikanten worden bediend. Zij beschouwt deze als tekenen en zegels van genade, niet als menselijke verdiensten waarmee de zaligheid wordt gekocht. De bediening ervan is wel ingebed in een geordende kerkelijke structuur. www.iranicaonline.org

Het scherpste contrast ligt dus niet tussen een priesterloze Perzische godsdienst en een kerk met sacramenten. Het ligt in de vraag waar het zwaartepunt van het heil wordt gelegd: bij de morele verantwoordelijkheid die de mens in zijn leven daadwerkelijk uitoefent, of bij Gods voorafgaande genade waarvan geloof en goede werken de vruchten zijn. Vanuit een kritische lezing kan die verschuiving worden beschreven als een verplaatsing van nadruk: van zaligheid als geleefde deelname aan de strijd voor waarheid en goed naar zaligheid als gave die niet door menselijke inspanning wordt verworven.

De Westminster Confessie maakt die leerstellige verschuiving expliciet in haar formulering van uitverkiezing, rechtvaardiging en goede werken. Dat zij daarmee afstand neemt van de rooms-katholieke heilsleer blijkt uit de confessionele tekst zelf. Zoals wij in het tweede hoofdstuk zullen laten zien, is met die genomen afslag — bewust of onbewust — ook afstand genomen van het onderwijs van Jezus.